In Trouw van zaterdag het zelfonderzoek van redacteur Iris Pronk. Ze vraagt zich vertwijfeld af waarom zij en vrijwel al haar collega’s blind hebben geloofd in het loverboy drama opgetekend door Maria Mosterd in haar boek Echte mannen eten geen kaas. Geen moment is bij Iris Pronk opgekomen dat de zeer goed geschreven autobiografie van Maria grotendeels verzonnen was. Haar ogen werden pas voor de werkelijkheid geopend toen Hendrik Jan Korterik en Peter R. de Vries na een maandenlang onderzoek met de feiten kwamen.
De geloofwaardigheid van Maria werd benadrukt door het proces wat zij samen met haar moeder aanspande tegen de Thorbecke Scholengemeenschap in Zwolle. Want die zou een rommeltje hebben gemaakt van de verzuimadministratie en moeder Lucie nooit hebben verteld dat haar dochter non-stop spijbelde. In januari van dit jaar stelde de rechter de school op alle punten in het gelijk: de administratie was wél op orde, Maria zat doorgaans keurig in de les. Daarmee ging de bal aan het rollen. Hendrik Jan vatte zijn onderzoek samen in het boek Echte Mannen Eten wel kaas en journalistiek Nederland moest slikken. Hadden de heren en dames van de serieuze pers zich dan zo laten beetnemen door een tiener van 15 jaar? Ja, dat hadden ze.
Iris Pronk tracht een verklaring te vinden: “Een slachtoffer niet geloven – dat is een heel vervelend, onbehaaglijk gevoel. De scepticus ondergraaft de positie van het slachtoffer en laadt daarmee de verdenking op zich partij te kiezen voor de dader. Empathie en medelijden zijn fijnere, veiliger gevoelens. Vooral als het slachtoffer in kwestie onschuldig en kwetsbaar is.” Die voorkeur voor het ’schuldeloze slachtoffer’ is volgens de Tilburgse hoogleraar victomologie Jan van Dijk typisch christelijk. „De bijbelse vertellers identificeren zich niet met de offeraars, maar met de geofferde zondebok.”
Het artikel van Iris Pronk brengt me onmiddellijk bij de zaak Katya Leendertz. Waarom lopen al die journalisten blind achter het verhaal van Marina Karpenko aan zonder zich af te vragen of er misschien meer aan de hand was? Heeft dan niemand door dat Marina knap haar slachtofferrol speelt? Zou dat komen door het stereotype vooroordeel dat mannen bij voorbaat daders zijn en vrouwen het slachtoffer?
Ik benaderde de fotograaf die de eerste foto van Marina maakte voor de Telegraaf. Ik vroeg hem of ik de foto voor mijn artikel mocht gebruiken. Hij gaf geen toestemming maar vertrouwde me toe dat hij achteraf was gaan twijfelen aan de verhalen van Marina. Er klopte iets niet in haar houding. Ook een journalist van het Nederlands Dagblad was het een en ander aan Marina opgevallen dat niet strookte met zijn verwachting. Toch schreef hij een aandoenlijk verhaal waarbij Marina al zijn credits kreeg. Het Nederlands Dagblad is een puur Christelijke krant. In een tweede artikel, toen hij ook de vader van Katya gesproken had, was zijn opstelling een stuk genuanceerder.
Ik was de eerste journalist die op het Internet durfde te schrijven dat ik de ouders van Maddie verdacht en dat een ontvoering van het meisje uiterst ongeloofwaardig was. Ik kreeg een storm van kritiek over me heen. Eerlijk is eerlijk, het was paragnost en schrijfster Helga Walop die me op het gedrag van de moeder wees. Daarna ben ik van alles gaan uitzoeken en combineren. Ik sprak de buren van het hotel waarin de McCanns verbleven. Ik belde met journalisten van o.a. The Sun en de Telegraaf. En uiteindelijk ging er dankzij mijn weblog een team van paragnosten en privé-detectives naar Praia da Luz om verder onderzoek te doen.
Vorig jaar kwam het boek De Waarheid achter leugen uit van Gonçalo Amaral. Ik mocht hem interviewen en toen bleek dat mijn bevindingen en die van Amaral op veel punten overeenkwamen. Daar was ik best een beetje trots op. Op één punt verschilden van mening. Amaral bagatelliseerde de rol van de Vrijmetselaars. Ik waarschuwde hem daar niet te licht over te denken. Binnen een half jaar kreeg ik gelijk. De Vrijmetselaars grepen in. Het boek van Amaral werd verboden. Tot op de dag van vandaag zitten de Vrijmetselaars Amaral dwars. Hoe wist ik dat dit zou gebeuren? Tijdens mijn speurwerk stuitte ik bij toeval op een advocaat in Portugal die me de tips gaf. Deze advocaat vluchtte enkele dagen na ons contact naar Spanje.
De vele uren die ik in de zaak Maddie McCann gestoken heb zijn niet te tellen. Mijn weblog werd zeer druk bezocht maar ik hield er geen cent aan over. Maddie heeft me alleen maar tijd en geld gekost. Een bekend weekblad bood me aan een reportage voor ze te maken in Portugal. De beloning: 750 euro. Daarvan moest ik de reis en het hotel ook betalen. Ik bedankte voor de eer. Voor onderzoeksjournalistiek hebben kranten en weekbladen geen geld meer over.
Zowel in de zaak McCann als Katya Leendertz heb ik niet alleen de verhalen in de pers gelezen maar ook naar de hoofdpersonen gekeken. Marina kwam bij mij onmiddellijk onbetrouwbaar over. Waarom? Omdat ik vaker met Russische vrouwen te maken heb gehad en de blik in haar ogen voor mij veelzeggend was. Maar dan heb je nog geen bewijs. Dat kwam toen de vader van Katya contact met me opnam. Zijn verhaal klonk geloofwaardig maar ik wil bewijs. Ik kreeg het dossier en viel van de ene in de andere verbazing. Hij gaf me adressen en telefoonnummers van familie en vrienden en tot slot sprak ik Katya zelf. In de zaak Leendertz zitten inmiddels onnoemlijk veel uren. Zoveel tijd kan de gemiddelde journalist niet meer besteden aan een item. Hij of zij moet productie maken. En daarom lezen we oppervlakkige verhalen of soms pure onzin.
Bij Gerry McCann viel me zijn agressief gedrag op zodra een journalist een kritische vraag stelde. De houding van Kate was ronduit verbijsterend. Was of is die vrouw psychisch gestoord? Tot op de dag van vandaag weten we het niet. Evenmin weten we of Maddie een lichte vorm van autisme bezat. Dat was wel de indruk van twee kinderpsychologen die naar de filmbeelden van de peuter keken. Zou Kate in een aanval van woede om het onhandelbare gedrag van Maddie het meisje geslagen kunnen hebben? Is dat de verklaring voor de (gewiste) bloedsporen in het appartement? Het zou zo maar kunnen.
Enfin, vandaag beheerst het nieuws de onverwachte bekentenis van Joran van der Sloot. Ongeloof zal als een wervelwind door bloggersland razen. Daar gaan onze complottheorieën. Hebben we Joran met z’n allen totaal verkeerd beoordeeld? Geen roofmoord dus maar een aanval van pure woede. Ik schreef eerder dat we bij Joran alles kunnen verwachten maar toch…. Joran een killer, Maddie is wel degelijk ontvoerd door de verschrikkelijke sneeuwman en Marina Karpenko, de aardigste moeder van de hele wereld, die uit liefde haar dochter regelmatig een flinke dreun verkocht. Heeft er iemand nog trek in een lik mosterd?
Mosterd na de maaltijd, het is maar net hoe je het bekijkt. Een fijnproever of een kok zal de mosterd voor de maaltijd keuren om daarna een keuze te maken. In die zin kan de mosterd in de genoemde gevallen wel degelijk helpen om voor toekomstige gerechten een juiste keuze te maken.