Update: Telegraaf noemt uitzending een “Miskleun”*
Het vervolg bij EenVandaag van de zaak Vaatstra liet haarfijn zien wat de makers voor ogen hadden namelijk de tegenstrijdige verklaringen van het OM. Het staat buiten kijf dat het OM heel wat steken heeft laten vallen. Als nabestaanden is het om gek van te worden zoals Bauke Vaatstra goed liet blijken. En dan werd er door EenVandaag nog maar een tipje van de sluier opgelicht. Een compleet zwartboek van alle missers zou vele uitzendingen en nog maanden onderzoek in beslag nemen.
Toch moeten we niet uit het oog verliezen dat de moord op Marianne Vaatstra niet het enige ernstige misdrijf is. Eens zul je als OM een streep moeten trekken en hopen op de oplossing uit onverwachte hoek. Die onverwachte hoek zou de tip van Gerrit Veldman kunnen zijn. Maar ook de verklaring van Rosalin van Zessen had de oplossing van het drama misschien dichterbij gebracht ware het niet dat Rosalin zich in de datum bleek te hebben vergist.
Zoals ik probeerde aan te tonen in mijn column de herinneringsvervalsing zijn tips die pas vele jaren na een misdrijf binnenkomen vaak onbetrouwbaar. Wat betreft Rosalin van Zessen heb ik dus gelijk gehad. In het verhaal van Gerrit heb ik meer vertrouwen. Maar de Ali van Gerrit heeft geen moord bekend. Het is zelfs de vraag of Ali zijn werkelijke naam was. De houvast is het boekje met adressen en namen uit de omgeving waar Marianne heeft gewoond dat aan Gerrit is getoond. Maar er is nog een aanwijzing die deze Ali in een bedenkelijk daglicht plaatst namelijk aanranding en het bedreigen met een mes. Dit was het delict waarvoor hij bij Gerrit in de Noorse cel belandde.
De Ali van Gerrit en de Ali van Rosalin vertoonden een zenuwachtig gedrag. Als je een moord op je geweten hebt kunnen we ons voorstellen dat de angst om gegrepen te worden je houding bepaald. Tenzij je een koelbloedige, berekende killer bent die dit bloedige klusje vaker heeft geklaard. Alles wijst er op dat de moordenaar van Marianne zo’n type meedogenloze killer was. Iemand die beheerst te werk is gegaan maar zich ondertussen geen zorgen heeft gemaakt over de (DNA) sporen die hij als handtekening achterliet.
De asielzoekers die hier zaten liepen het risico om terug naar het land van herkomst gestuurd te worden. Daar wachtte hen niet bepaald een hartelijke ontvangst. Dat betekende niet dat de asielzoekers zich bij ons voorbeeldig hebben gedragen. Integendeel. Maar gegrepen worden voor een moord is toch een verschil met winkeldiefstal, roof en bedreiging. Moeten we daarom asielzoekers uitsluiten als dader? Nee, de dader kan nog altijd een asielzoeker zijn maar erg waarschijnlijk acht ik het niet. Het DNA profiel wijst in de richting van een blanke Europeaan en dan vallen de Ali’s af.
Bij een moord moet een motief zijn. Het komt maar hoogst zelden voor dat iemand zonder enige aanleiding om het leven wordt gebracht. De aanhangers van de asielzoekers-theorie weten wel een motief te bedenken. Marianne had een hekel aan ze en stak haar haat niet onder stoelen en banken. Maar Marianne was niet de enige die de asielzoekers het liefst zo snel mogelijk uit de omgeving zag vertrekken. Het AZC en haar bewoners leefden op gespannen voet met Friese bevolking. Het is dus niet vreemd dat de focus gericht werd op het AZC toen Marianne was vermoord. De politiek had de handenvol om de gemoederen tot bedaren te brengen. Dat lukte niet.
In deze beladen atmosfeer is er paniekvoetbal door het OM gespeeld. Men heeft de aandacht moeten verdelen tussen het zoeken naar de dader van de moord en de plaatselijke bevolking in toom houden. Er werd letterlijk een blik agenten opengetrokken. In het boek dat Bart Bakker ooit over de zaak schreef komen de interne conflicten en miscommunicatie bij de politie en het OM ruimschoots aan de orde.
Stel nu dat er geen AZC was geweest, hoe zou het onderzoek dan verlopen zijn? Het OM had met een kleiner team specialisten de zaak onderzocht. De druk van de omgeving en van de politiek had een minder grote rol gespeeld. Zodra je de asielzoekers uitsluit valt er een motief en het onwaarschijnlijke verhaal van de fietstocht af. Wat houd je dan over? Marianne die een afspraak met haar vriendje Spencer had dat hij voor een taxi naar huis zou zorgen. Dat was ook de belofte die hij aan haar vader had gedaan. Misschien waren de centen op en kon Spencer daarom zijn belofte niet waar maken. Maar gelukkig was er nog een kennis van hem die Marianne wel een lift wilde geven. Die lift of toch de taxirit eindigde echter dramatisch maar waarom…..?
Volgens de directe omgeving van Marianne zou ze nooit bij iemand in de auto zijn gestapt die ze niet vertrouwde. Bij gebrek aan vervoer wist Marianne dat ze te alle tijden kon terugvallen op haar vader en haar broers. Marianne was bang in het donker en alleen daarom al valt de fietstocht af. De dader moet dus een kennis van Marianne en of van Spencer zijn geweest. Iemand die Marianne volkomen vertrouwde. Dat vertrouwen werd blijkbaar ernstig beschaamd. Er ontstond een ruzie die zwaar uit de hand is gelopen.
Ja, maar het ontzielde lichaam van Marianne vertoonde tekenen van een rituele moord. Zo was het bijvoorbeeld volle maan. De polsen waren waarschijnlijk geboeid geweest en de moordenaar had nog meer gedaan om de moord te laten lijken op een zorgvuldige afrekening. Dat zegt nog niets. Je hoeft maar naar een paar horrorfilms te kijken en je hebt inspiratie genoeg. De moordenaar zou ook een liefhebber van de extremere vormen van SM geweest kunnen zijn. Een zieke geest is niet voorbehouden aan allochtonen.
In de uitzending concludeert politiepsycholoog Harrie Timmerman tunnelvisie bij de onderzoekers in de zaak Vaatstra. Daar voeg ik aan toe dat die tunnelvisie gevoed wordt door een groot deel van de bevolking die nog altijd met de vinger wijst naar het AZC. Ik zie dat ook aan de vele reacties op mijn columns. Ik acht het denkbaar dat de werkelijke dader deze tunnelvisie zeer goed van pas komt. Harrie Timmerman adviseert een nieuw team met weinig of geen kennis van de zaak. Zelden ben ik het met een psycholoog zo roerend eens geweest.
Naschrift 8 maart: Zowel de Telegraaf als de Misdaadjournalist volgen in grote lijnen mijn visie dat de dader van de moord geen asielzoeker is maar een Nederlandse of Duitse man. Dat roep ik al bijna drie jaar. Neemt niet weg dat het OM tal van fouten in deze zaak gemaakt heeft.
