Ik las vandaag een uiterst interessant artikel van bijzonder hoogleraar Ko Colijn over de dilemma’s waar de onderzoeksjournalistiek voor staat. Iedere journalist droomt van een scoop. Zodra hij die scoop bekendmaakt bestaat er een groot gevaar dat hij zijn eigen scoop omzeep helpt en voor onbetrouwbaar versleten wordt. In het bewuste artikel staan een aantal prachtige voorbeelden. Ik kom daar zo dadelijk op terug.
Het tegenovergestelde bestaat ook: je bedenkt een scoop en vervolgens wordt die scoop de waarheid. Voorbeeld? Je roept de bewijzen in handen te hebben dat de DSB-bank vandaag of morgen omvalt. Spaarders lezen dat en trekken razendsnel hun spaargeld terug. Daardoor komt de DSB-bank inderdaad in de problemen en raakt failliet. De scoop was een self-fullfilling prophecy. De bedenker van de scoop wordt bejubeld en gehuldigd. Hij had toch mooi op tijd gewaarschuwd. Een staaltje onthullingjournalistiek waar velen hem dankbaar voor zijn tot in de loop van de onderzoeken zal blijken dat de DSB-bank er helemaal niet beroerd voorstond maar dat de hetze de bank kapot heeft gemaakt.
Voor één van de meest bekende voorbeelden uit de geschiedenis grijp ik terug op de Exota affaire. Marcel van Dam liet ten aanschouwen van miljoenen kijkers zien dat de flessen van dit merk limonadegazeuse spontaan ontploffen. Het gevolg was dat de bewuste frisdrankenfabrikant (familie Van Tuijn) zijn fabrieken kon sluiten. De waarheid zat anders in elkaar. In werkelijkheid werd er in de studio op flessen geschoten die niet van Exota waren. Nu waren er wel degelijk limonadeflessen spontaan ontploft maar niet enkel van het merk Exota. Wat volgde is een jarenlang slepende, gerechtelijke procedure die de VARA en Marcel van Dam verloren. Aan de familie Van Tuijn werd 7.7 miljoen gulden schadevergoeding toegekend.
De roddelbladen werken niet zelden volgens het model is er geen nieuws dan bedenken we het wel. Artiesten zijn daar niet blij mee en trachten het roddelnieuws te ontkrachten. Sommige stappen naar de rechter en krijgen hun gelijk. Maar er zijn me gevallen bekend waarbij de artiest door een roddeljournalist op een idee werd gebracht. Hij of zij besloot aan de zogenaamde scoop zijn medewerking te verlenen. Publiciteit kwam de BN’er goed uit. Nee, ik ga je nu geen voorbeelden noemen. Onbewuste manipulatie is interessanter om nog even op door te gaan.
In de zaak Maddie McCann ontving de Telegraaf een brief van een anonieme paragnost. Hij of zij wist waar het stoffelijk overschot van Maddie lag begraven. Ingesloten was een gedetailleerde landkaart van Portugal met daarop de vindplaats. Twee journalisten van de Telegraaf besloten naar Portugal te gaan om de tip te onderzoeken. Ze waren toen nog in de stellige overtuiging dat de ouders niets te verwijten viel. De woordvoerder van de McCanns werd over hun komst ingelicht, achteraf de grootste fout die de Telegraaf begaan heeft. Het lijkje van Maddie werd niet gevonden maar in de op hetzelfde tijdstip gehuurde auto van de McCanns werden later wel bloedsporen van Maddie ontdekt. Dat de komst van het Telegraafteam niet geheim was gehouden bleek uit de onverwachte media-aandacht voor hun speurtocht.
Van journalisten wordt verwacht dat ze hun bronnen checken. Het gevaar zit er echter in dat ze daarmee de waarheid ongewild manipuleren. Ik citeer het artikel: “Na wekenlang spitten en graven en opzichtig checken heb je iets ontdekt, dat vervolgens niet doorgaat omdàt je het wereldkundig maakt. Het wordt meteen toegedekt, het wordt ontkend, gedemonteerd voordat het bestaat, er wordt een draai aan gegeven, het bericht blaast zichzelf op. Ik denk aan het aankondigen van de terreuraanslag, morgen, op een groot vliegveld, of het roven van de Nachtwacht, vanavond uit het Rijksmuseum. Je kunt het nooit bewijzen, maar juist jouw onthulling zal de loop van de geschiedenis een heel klein beetje verleggen. Maar wel een heel klein beetje beslissend, want je triggert het niet-doorgaan. Daar sta je dan, briljant met lege handen.”
Sommige paragnosten weigeren toekomstvoorspellingen te doen. Ze zeggen het te “zien” maar niet wereldkundig te maken om zo de loop der gebeurtenissen niet te beïnvloeden. Critici, waaronder ik, geven dan als commentaar dat de betreffende paragnost geen ziener is. Als de toekomst vastligt kun je die ook niet manipuleren door hem van te voren te onthullen. Nu komen we op glad ijs. Er zijn gevallen bekend van mensen die op nippertje aan het noodlot zijn ontsnapt door waarschuwingen van paragnosten of door een voorspellende droom. Bij elke ramp doemen dit soort getuigenissen op. Hieruit zou geconcludeerd kunnen worden dat de ramp niet te voorkomen was maar de gevolgen voor het individu wel. Een interessante materie waar ik al eerder een column over geschreven heb.
Dat het nieuws, en dus ook de waarheid, dagelijks bewust of onbewust wordt gemanipuleerd is genoegzaam bekend. Niet altijd is er sprake van misleiding. De waarheid publiceren kan echter een heikel dilemma zijn. De brenger van het nieuws moet keer op keer de afweging maken of het wel verstandig is zijn scoop aan de mensheid mee te delen.
